Chọn Co-founder không chỉ dựa vào niềm tin. 5 thỏa thuận cần ký bằng văn bản: vesting, vai trò, cam kết, sở hữu trí tuệ và kịch bản rời đi khi công ty có sự thay đổi hoặc người đồng hành không còn phụ hợp với định hướng chung.
Nghệ thuật chọn Co-founder: 5 thỏa thuận ngầm bắt buộc phải ký bằng văn bản trước khi bắt tay khởi nghiệp
Không ít startup gặp khủng hoảng không phải vì thiếu thị trường mà vì hai người sáng lập bất đồng. Khi Co-founder tranh cãi về cổ phần, quyền quyết định hay chuyện ai nên rời đi, công ty thường mất cả đà phát triển lẫn niềm tin của nhà đầu tư. Phần lớn những tranh cãi này bắt nguồn từ những điều hai bên từng “ngầm hiểu” mà chưa bao giờ viết ra.
Bài viết này chỉ ra năm thỏa thuận ngầm mà mọi Co-founder nên chuyển thành văn bản trước khi bắt tay làm việc: sở hữu và vesting, vai trò và quyền quyết định, cam kết thời gian và vốn, sở hữu trí tuệ, và kịch bản thoát. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý. Mỗi cặp sáng lập nên nhờ luật sư soạn thảo theo quy định hiện hành và tình huống riêng. Các kiến thức khởi nghiệp khác có thể xem thêm tại Doanh nhân.
Thỏa thuận thứ nhất: Tỷ lệ sở hữu gắn với lịch vesting thay vì chia đôi theo cảm tính
Cổ phần là vấn đề nhạy cảm nhất giữa các Co-founder. Chia đều cho nhanh gọn thường là quyết định dễ dãi nhất vào ngày đầu và đắt đỏ nhất về sau.

Chia cổ phần ngay ngày đầu mà không có lịch trao quyền khiến người rời đi vẫn giữ nguyên phần
Nếu mỗi Co-founder nhận toàn bộ cổ phần ngay khi thành lập, người rời đi sau sáu tháng vẫn giữ nguyên tỷ lệ sở hữu. Công ty khi đó phải gọi vốn và ra quyết định cùng một cổ đông không còn đóng góp.
Hậu quả là nhà đầu tư thường ngần ngại. Họ đánh giá đội ngũ sáng lập qua mức độ gắn bó, và một cổ đông lớn không còn làm việc là tín hiệu rủi ro rõ ràng.
Vesting giải quyết vấn đề này bằng cách trao quyền sở hữu dần theo thời gian làm việc. Người ở lại lâu nhận nhiều hơn, người rời sớm chỉ giữ phần đã trao.
Cấu trúc bốn năm có mốc một năm là khung tham chiếu phổ biến trong startup
Một cấu trúc thường được nhắc đến là vesting bốn năm với một năm đầu làm mốc. Nếu người sáng lập rời đi trước mốc này, họ không nhận phần nào. Sau mốc, cổ phần được trao dần theo tháng hoặc theo quý.
Đây chỉ là khung tham chiếu, không phải quy định bắt buộc. Thời hạn và tỷ lệ có thể điều chỉnh theo giai đoạn dự án và đóng góp đã có từ trước, ví dụ khi một người đã bỏ công xây sản phẩm trước khi người kia tham gia.
Có thể ghi nhận một phần đóng góp trước ngày thành lập làm cổ phần trao ngay. Phần còn lại nên gắn với lịch trao quyền để tạo động lực dài hạn.
Cần quy định rõ trường hợp rời đi tự nguyện và rời đi do vi phạm
Không phải mọi trường hợp rời đi đều giống nhau. Một người rời vì lý do sức khỏe hay gia đình khác với người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ hoặc gây thiệt hại cho công ty.
Thỏa thuận nên phân biệt các trường hợp này và quy định phần cổ phần được giữ hoặc bị mua lại tương ứng. Cách làm này công bằng hơn và giảm nguy cơ tranh chấp khi sự việc xảy ra.
Vì pháp luật Việt Nam có những quy định riêng về cổ phần, vốn góp và điều lệ công ty, Co-founder cần luật sư cho biết cách hiện thực hóa các điều khoản này trong hợp đồng và điều lệ.
Thỏa thuận thứ hai: Vai trò, quyền quyết định và cơ chế xử lý bế tắc
Hai người cùng giỏi không đồng nghĩa với việc hai người cùng quyết định tốt. Nếu không phân định rõ, mọi việc đều thành chuyện cần cả hai đồng ý, và công ty chậm lại.

Mỗi Co-founder cần một vùng quyết định riêng để tránh giẫm chân nhau
Hãy ghi rõ ai chịu trách nhiệm cho mảng nào: sản phẩm, công nghệ, bán hàng, tài chính hay vận hành. Trong vùng của mình, mỗi người được quyết định mà không cần xin ý kiến người kia.
Phân vai nên dựa trên thế mạnh thật, không dựa trên chức danh nghe hay. Nhiều cặp sáng lập tranh giành danh xưng CEO trong khi điều công ty cần là người điều hành đúng việc.
Vai trò cũng cần được rà soát định kỳ. Khi công ty lớn lên, năng lực cần có của từng vị trí thay đổi và người sáng lập có thể cần đổi hướng đóng góp.
Các quyết định lớn cần ngưỡng đồng thuận bằng văn bản
Có những việc không nên để một người tự quyết: gọi vốn, phát hành thêm cổ phần, bán công ty, vay nợ lớn, tuyển hoặc sa thải nhân sự cấp cao và thay đổi hướng kinh doanh.
Thỏa thuận nên liệt kê các quyết định này và nêu tỷ lệ đồng thuận cần có. Với hai người sáng lập, thường là cả hai cùng đồng ý.
Khi có thêm cổ đông hay nhà đầu tư, danh sách này sẽ phải điều chỉnh. Có sẵn khung từ đầu giúp việc đàm phán sau này suôn sẻ hơn.
Điều khoản bế tắc quy định điều gì xảy ra khi hai người không thể thống nhất
Bế tắc là tình huống hai Co-founder cùng có quyền phủ quyết nhưng không đồng ý với nhau. Nếu không có cơ chế giải quyết, công ty có thể đứng yên trong nhiều tháng.
Các cách thường gặp gồm nhờ cố vấn độc lập đưa ý kiến, tạm hoãn để cân nhắc, hòa giải hoặc cho một bên mua lại phần của bên kia theo thể thức đã thỏa thuận. Mỗi cách có ưu nhược điểm riêng.
Điều quan trọng là thỏa thuận quy trình khi hai bên còn tin nhau. Viết ra khi đã mâu thuẫn gần như không còn khả thi.
Thỏa thuận thứ ba: Cam kết về thời gian, vốn và mức độ toàn tâm với dự án
Sự bất công ngầm thường nảy sinh từ chênh lệch cam kết. Một người bỏ việc, dồn hết tiền tiết kiệm. Người kia vẫn đi làm và chỉ tham gia vào buổi tối. Cả hai đều gọi mình là Co-founder.
Ghi rõ thời gian mỗi người dành cho dự án
Thỏa thuận nên nêu số giờ làm việc kỳ vọng và thời điểm mỗi người chuyển sang toàn thời gian. Nếu một người chưa thể nghỉ việc ngay, hãy ghi rõ mốc thời gian và điều kiện để chuyển đổi.
Cũng cần quy định việc làm thêm hoặc tham gia dự án khác. Nếu dự án phụ có thể cạnh tranh hoặc chiếm nhiều thời gian, cần có sự đồng ý của người còn lại.
Mục tiêu không phải kiểm soát nhau mà tránh cảm giác một bên gánh nhiều hơn mức đã thỏa thuận. Cảm giác này nếu kéo dài sẽ phá hỏng quan hệ.
Quy định cách góp vốn ban đầu và nghĩa vụ góp thêm khi công ty cần tiền
Hãy ghi lại số tiền mỗi người góp, hình thức góp (tiền mặt, tài sản, công nghệ) và cách ghi nhận. Khoản góp bằng tài sản hay sở hữu trí tuệ cần được định giá hợp lý và minh bạch.
Cần nói trước điều gì xảy ra nếu công ty cần thêm vốn mà một bên không có khả năng góp. Có thể gọi vốn từ bên ngoài, vay từ cổ đông hay cho phép điều chỉnh tỷ lệ sở hữu theo quy tắc đã thống nhất.
Nếu không có quy tắc, bên có khả năng tài chính mạnh hơn dễ bị cho là lấn át, còn bên kia thấy mình bị pha loãng bất công.
Lương, thù lao và chi tiêu cá nhân cần minh bạch từ sớm
Nhiều cặp sáng lập chỉ nói chuyện lương khi công ty đã có doanh thu. Khi đó mỗi người đã có kỳ vọng riêng, và khoảng cách giữa các kỳ vọng thường lớn hơn dự tính.
Hãy thống nhất cách trả thù lao ở từng giai đoạn: không lương, lương tối thiểu hay lương theo vai trò. Đồng thời thỏa thuận hạn mức chi tiêu mà mỗi người được tự quyết.
Sự minh bạch về tiền bạc là nền tảng của niềm tin. Một khoản chi nhỏ không được báo trước có thể gây tổn hại lớn hơn chính giá trị của nó.
Thỏa thuận thứ tư: Sở hữu trí tuệ, bảo mật và hạn chế cạnh tranh
Giá trị lớn nhất của startup thường nằm ở sản phẩm, mã nguồn, thương hiệu và dữ liệu. Nếu quyền sở hữu những thứ này không rõ ràng, công ty sẽ gặp khó khi gọi vốn hoặc bán.

Mọi sản phẩm tạo ra cho dự án cần được chuyển giao rõ ràng cho công ty
Nếu một Co-founder viết mã hoặc thiết kế sản phẩm bằng tài sản riêng trước khi công ty ra đời, quyền sở hữu thuộc về cá nhân đó. Nếu không chuyển giao bằng văn bản, công ty chỉ đang dùng sản phẩm mà không thật sự sở hữu.
Thỏa thuận nên quy định các tài sản trí tuệ liên quan đến dự án, gồm mã nguồn, thiết kế, tên miền, thương hiệu và tài liệu, đều thuộc về công ty hoặc được chuyển giao cho công ty theo điều kiện cụ thể.
Nhà đầu tư thường kiểm tra điểm này rất kỹ khi thẩm định. Một lỗ hổng nhỏ về sở hữu trí tuệ có thể làm chậm hoặc làm hỏng cả vòng gọi vốn.
Cam kết bảo mật bảo vệ dữ liệu khách hàng, mã nguồn và bí quyết kinh doanh
Co-founder biết gần như toàn bộ bí mật của công ty. Cam kết bảo mật cần áp dụng cả trong lúc hợp tác lẫn sau khi một người rời đi, với phạm vi thông tin và thời hạn hợp lý.
Cần định nghĩa rõ thế nào là thông tin mật, ví dụ danh sách khách hàng, giá vốn, mã nguồn và kế hoạch sản phẩm. Điều khoản mơ hồ khó được thực thi khi có tranh chấp.
Ngoài văn bản, hãy kiểm soát quyền truy cập thực tế vào hệ thống. Cam kết trên giấy chỉ hiệu quả khi đi cùng quy trình quản lý dữ liệu nghiêm túc.
Điều khoản hạn chế cạnh tranh cần hợp lý để có giá trị thực tế
Có những người rời đi rồi lập ngay công ty cạnh tranh, mang theo khách hàng và kiến thức đã tích lũy. Điều khoản hạn chế cạnh tranh nhằm giảm rủi ro này.
Tuy nhiên, điều khoản quá rộng về thời gian, khu vực hoặc ngành nghề có thể không được thừa nhận hoặc khó thực thi. Mức độ hiệu lực phụ thuộc vào quy định pháp luật và hoàn cảnh cụ thể nên cần hỏi ý kiến luật sư.
Cách tiếp cận thực tế là kết hợp cam kết bảo mật, không lôi kéo khách hàng và nhân sự trong một thời hạn hợp lý, thay vì cấm hoàn toàn người rời đi làm việc trong ngành.
Xử lý mâu thuẫn về tầm nhìn và định hướng sản phẩmKhông chỉ cạnh tranh, sự khác biệt về tầm nhìn chiến lược hoặc hướng đi của sản phẩm (ví dụ: một người muốn tập trung vào thị trường ngách, người kia muốn mở rộng quy mô nhanh) cũng là nguyên nhân phổ biến dẫn đến chia tay.
Trong thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, có thể quy định thêm các điều khoản về việc người rời đi không được sử dụng ý tưởng cốt lõi, công nghệ độc quyền của dự án cũ để xây dựng một sản phẩm tương tự phục vụ chính xác tập khách hàng mục tiêu, kể cả khi họ không lôi kéo khách hàng trực tiếp.
Thỏa thuận thứ năm: Kịch bản thoát khi một Co-founder rời đi hoặc công ty thay đổi
Người ta ít khi bàn chuyện chia tay khi đang hào hứng bắt đầu, nhưng đó lại là thời điểm tốt nhất. Một thỏa thuận thoát rõ ràng biến cuộc chia tay thành quy trình, không phải cuộc chiến.
Quyền mua lại cổ phần của người rời đi giúp công ty giữ ổn định cơ cấu
Thỏa thuận có thể quy định công ty hoặc các Co-founder còn lại được quyền ưu tiên mua lại phần cổ phần của người rời đi, theo giá và điều kiện đã thống nhất. Điều này giữ cho cơ cấu sở hữu ổn định.
Quy định này cũng bảo vệ người rời đi. Họ có một cơ chế rõ ràng để nhận lại giá trị cho phần đóng góp, thay vì bị treo cổ phần vô thời hạn.
Cần xác định thời hạn thực hiện quyền mua và cách thanh toán, ví dụ trả một lần hay chia đợt, để hai bên đều biết trước điều có thể xảy ra.
Phương pháp định giá cần thống nhất trước khi có tranh chấp
Tranh cãi lớn nhất khi chia tay thường là giá. Người đi cho rằng công ty đáng giá nhiều, người ở cho rằng thấp hơn. Nếu chưa có quy tắc định giá, hai bên khó tìm được tiếng nói chung.
Có thể thỏa thuận cách tính dựa trên vòng gọi vốn gần nhất, công thức theo doanh thu, hoặc nhờ đơn vị thẩm định độc lập. Quan trọng là thống nhất phương pháp trước khi có xung đột.
Cũng nên quy định chiết khấu hoặc điều chỉnh trong các trường hợp khác nhau, như người rời đi vi phạm nghĩa vụ hoặc rời đi vì lý do chính đáng.
Kịch bản bán công ty hoặc giải thể cần quy tắc chia rõ ràng
Khi có đề nghị mua công ty, các Co-founder có thể bất đồng về việc nên bán hay không. Thỏa thuận cần nêu ngưỡng đồng ý và quyền của cổ đông thiểu số trong trường hợp này.
Nếu công ty không tiếp tục được, cần có quy tắc về giải thể, thanh toán nghĩa vụ và chia phần còn lại. Việc nói rõ từ đầu giảm khả năng đổ lỗi lẫn nhau khi áp lực tài chính tăng.
Trước khi ký, hãy tham khảo thêm các bài phân tích về quản trị startup trên Harvard Business Review và Entrepreneur. Bạn cũng có thể xem thêm tại Doanh nhân. Cuối cùng, hãy thử làm việc chung trên một dự án nhỏ trước khi cam kết lâu dài, và để luật sư rà soát toàn bộ văn bản.