5 mô hình quản trị giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí vận hành: Lean, Six Sigma, ZBB, ABC và BPM, kèm số liệu, giới hạn
5 mô hình quản trị giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí vận hành
Mô hình quản trị phù hợp có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí vận hành mà không cần cắt giảm theo kiểu “cào bằng”. Trong năm 2026, khi chi phí vốn, nguyên nhiên liệu và vận chuyển vẫn chưa hạ nhiệt, nhiều doanh nghiệp Việt Nam buộc phải tìm cách làm cùng một việc với ít nguồn lực hơn.
Theo Cục Thống kê, chỉ số giá tiêu dùng bình quân 9 tháng năm 2026 tăng 4,52%, và theo Ngân hàng Nhà nước, lãi suất cho vay bình quân các giao dịch mới đến ngày 10/10/2026 là 9,07% mỗi năm, tăng 0,98 điểm phần trăm so với cuối năm 2025. Áp lực này đòi hỏi doanh nghiệp quản lý chi phí có hệ thống hơn là cắt giảm tùy hứng.
Bài viết này giới thiệu 5 mô hình quản trị thường được dùng để tối ưu chi phí: Lean, Lean Six Sigma, ngân sách từ gốc (ZBB), tính chi phí theo hoạt động (ABC) và quản trị quy trình kết hợp tự động hóa (BPM). Mỗi mô hình có ưu điểm, giới hạn và cách áp dụng riêng. Phần cuối là bảng so sánh và kế hoạch 90 ngày. Số liệu về hiệu quả đến từ nhiều nguồn khác nhau, nên không có mô hình nào bảo đảm một mức tiết kiệm cố định.
Bối cảnh chi phí 2026 và tiêu chí chọn mô hình quản trị
Áp lực chi phí 2026 khiến doanh nghiệp cần một mô hình quản trị thay vì cắt giảm tùy hứng
Theo báo Hà Nội Mới, GDP 9 tháng năm 2026 tăng 9,01%, nhưng doanh nghiệp vẫn đối mặt chi phí vốn, nguyên nhiên liệu và vận chuyển chưa hạ nhiệt. Theo Thời báo Tài chính Việt Nam, thống kê trên hơn 800 doanh nghiệp niêm yết cho thấy khoảng hai phần ba ghi nhận chi phí đi vay tăng trong quý III/2026. Ở Hòa Phát, chi phí đi vay quý III tăng 118,4% lên 1.774 tỷ đồng, và ở một số doanh nghiệp xây dựng, doanh thu tăng mạnh nhưng lợi nhuận trước thuế vẫn giảm.
Về logistics, một bài của Tạp chí Kinh tế – Tài chính ghi nhận chi phí logistics tại Việt Nam chiếm khoảng 16,8% GDP. Số liệu này đã có tuổi, nên cần kiểm tra bản cập nhật. Theo VCCI, một doanh nghiệp vận tải đã giảm số chuyến xe, hạn chế xe chạy rỗng và rà soát chi phí vận hành để giảm áp lực tài chính.
Trong bối cảnh đó, cắt giảm theo cảm tính, như giảm nhân sự hoặc ngân sách đồng loạt, dễ làm giảm chất lượng và doanh thu. Mô hình quản trị giúp trả lời câu hỏi: chi phí nào thực sự tạo ra giá trị, và chi phí nào là lãng phí?
Mô hình quản trị không phải viên đạn bạc: mỗi mô hình giải quyết một loại chi phí
Mỗi mô hình nhắm vào một nguồn chi phí khác nhau. Lean và Lean Six Sigma tập trung vào lãng phí và sai lỗi trong quy trình, ZBB tập trung vào chi tiêu hành chính và chi phí gián tiếp, ABC giúp thấy chi phí thật của từng sản phẩm hoặc dịch vụ, còn BPM kết hợp tự động hóa tập trung vào thao tác thủ công và độ trễ.
Vì vậy, khi chọn mô hình quản trị, câu hỏi đúng không phải “mô hình nào tốt nhất” mà là “chi phí lớn nhất hoặc bị hiểu sai nhiều nhất của tôi nằm ở đâu”.
Cần lưu ý các mô hình quản trị này không loại trừ nhau. Nhiều doanh nghiệp kết hợp chúng theo giai đoạn, như phần cuối bài gợi ý.
Bốn tiêu chí chọn mô hình quản trị cho doanh nghiệp vừa và nhỏ
Dưới đây là bộ tiêu chí của chúng tôi, không phải chuẩn bắt buộc:
- Nguồn chi phí chính: sản xuất, hành chính, logistics hay quy trình thủ công.
- Dữ liệu sẵn có: nếu chưa có số liệu chi phí chi tiết, nên bắt đầu bằng ABC hoặc rà soát chi tiêu trước.
- Năng lực triển khai: mô hình cần chuyên gia, đào tạo hay chỉ cần kỷ luật nội bộ.
- Rủi ro khi thử sai: ưu tiên mô hình có thể thử trên một bộ phận trước khi nhân rộng.
Mô hình quản trị số 1 và 2: Lean và Lean Six Sigma
Mô hình Lean – Loại bỏ 7 loại lãng phí trong quy trình
Theo các tài liệu về Lean, được bài của Kiến thức 247 tổng hợp, có 7 loại lãng phí cần loại bỏ: sản xuất dư thừa, tồn kho, chờ đợi, vận chuyển không cần thiết, thao tác thừa, sản phẩm lỗi và xử lý quá mức, tức làm những tính năng khách hàng không cần. Lạc Việt mô tả Lean giúp doanh nghiệp sản xuất tránh lãng phí thời gian, nguyên vật liệu hay nhân sự vào hoạt động không cần thiết.
Một góc nhìn khác từ Oris Solutions là chi phí là hệ quả của dòng giá trị, nên cần nhìn chi phí theo chuỗi tạo giá trị chứ không theo ranh giới phòng ban.
Cách áp dụng thực tế: vẽ sơ đồ dòng chảy của một sản phẩm hoặc đơn hàng từ lúc nhận đến lúc giao, đánh dấu chỗ chờ đợi, làm lại và tồn kho dư, rồi chọn 2–3 điểm lãng phí lớn nhất để cải thiện trước. Lean không chỉ dành cho nhà máy mà cũng áp dụng được cho dịch vụ và văn phòng.
Mô hình Lean Six Sigma – Kết hợp giảm lãng phí với giảm sai lỗi bằng dữ liệu

Theo trang tcvn.gov.vn, Six Sigma là phương pháp quản lý chất lượng dựa trên dữ liệu và thống kê, đang dần được nhiều doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận để nâng năng suất, giảm sai lỗi và tối ưu chi phí. Nhiều doanh nghiệp kết hợp với Lean để thành Lean Six Sigma, vừa loại bỏ lãng phí vừa kiểm soát sai lỗi.
Bài này nêu Công ty TNHH Thành Sơn đã áp dụng Lean Six Sigma trong sản xuất để cải thiện năng suất, giảm tỷ lệ sản phẩm lỗi và tối ưu quy trình vận hành, còn Ford Việt Nam nhờ các dự án Six Sigma đã tiết kiệm chi phí lớn. Nguồn này không nêu số liệu cụ thể, nên chúng tôi không đưa con số.
Chi phí sai lỗi, làm lại và khiếu nại thường là phần chi phí ẩn lớn mà mô hình quản trị này nhắm tới. Nếu bạn thấy tỷ lệ lỗi hoặc làm lại cao và có dữ liệu để đo, Lean Six Sigma là hướng đáng cân nhắc.
Mô hình quản trị số 3 và 4: ngân sách từ gốc và tính chi phí theo hoạt động
Mô hình ngân sách từ gốc (ZBB) – Buộc mọi khoản chi phải được chứng minh lại
Theo McKinsey, ngân sách từ gốc (Zero-Based Budgeting, ZBB) không chỉ là lập ngân sách từ số 0. Đó là quy trình lặp lại để xem xét kỹ từng đồng chi tiêu, quản lý theo tháng và xây dựng văn hóa kiểm soát chi phí. Khái niệm này lần đầu được giới thiệu trên Harvard Business Review năm 1970 bởi Peter Pyhrr.
McKinsey cho biết khi triển khai tốt, ZBB có thể giảm chi phí bán hàng và quản lý chung (SG&A) từ 10% đến 25%, thường trong khoảng 6 tháng. Một công ty được nêu đã tiết kiệm 11% ngân sách vận hành trong 4 tháng đầu. Cần lưu ý đây là số liệu do một công ty tư vấn công bố, từ các ví dụ chọn lọc, không phải mức bảo đảm với mọi doanh nghiệp.
Cách làm tại Việt Nam có thể là thí điểm: chọn một nhóm chi phí như marketing, hành chính, thuê ngoài, yêu cầu người phụ trách giải thích khoản chi nào thực sự cần, “nếu không chi thì điều gì trong vận hành sẽ không xảy ra”, theo cách đặt câu hỏi của Oris Solutions.
Mô hình tính chi phí theo hoạt động (ABC) – Thấy chi phí thật của từng sản phẩm

Theo Bizzi và Lạc Việt, thay vì chia chi phí gián tiếp một cách cào bằng, ABC xác định chi phí của từng hoạt động cụ thể rồi gán cho từng sản phẩm hoặc dịch vụ. Ví dụ, nếu một trong ba sản phẩm tốn nhiều chi phí kiểm tra chất lượng hơn, ABC giúp gán đúng chi phí này cho sản phẩm đó.
Kết quả là doanh nghiệp nhận diện được hoạt động không tạo giá trị để loại bỏ hoặc cải tiến, và biết sản phẩm hay khách hàng nào thực sự lãi hoặc lỗ. Quản trị dựa trên hoạt động (ABM) sử dụng thông tin này để ra quyết định.
Một tổng quan nghiên cứu về kế toán quản trị chi phí tại Việt Nam đề xuất ABC nên được thí điểm trước khi nhân rộng. Một nghiên cứu khác bàn về vận dụng ABC cho doanh nghiệp sản xuất giấy, nhưng đây là nghiên cứu học thuật theo ngành, không phải bằng chứng về mức tiết kiệm.
Chọn giữa ZBB và ABC: hai mô hình quản trị bổ sung cho nhau
ZBB trả lời câu hỏi “khoản chi này có cần không”, còn ABC trả lời “chi phí thật của từng sản phẩm hoặc dịch vụ là bao nhiêu”. Nếu bạn chưa biết sản phẩm nào lãi thật, ABC nên đi trước. Nếu bạn biết rõ nhưng chi tiêu hành chính phình ra, ZBB phù hợp hơn.
Cả hai mô hình quản trị đều cần dữ liệu kế toán đủ chi tiết, nên chi phí thiết lập ban đầu không nhỏ. McKinsey nêu giai đoạn thiết lập ZBB có thể mất từ 4 đến 10 tháng ở các tổ chức lớn, nên doanh nghiệp nhỏ cần thu hẹp phạm vi.
Dù chọn mô hình quản trị nào, cần gắn với mục tiêu chiến lược. Oris Solutions lưu ý ZBB chỉ phát huy khi gắn chặt với mục tiêu chiến lược, nếu không dễ trở thành cắt giảm máy móc.
Mô hình quản trị quy trình (BPM) – Kết hợp tự động hóa

Vẽ lại quy trình trước khi tự động hóa là nền tảng của mô hình quản trị này
Oris Solutions cho rằng sơ đồ quy trình (BPMN) đóng vai trò nền tảng, vì chỉ khi nhìn rõ các quy trình vận hành, doanh nghiệp mới hiểu chi phí đang phát sinh ở đâu, vì sao và có thật sự cần thiết hay không.
Quản trị quy trình (BPM) là việc mô tả, đo lường và cải tiến quy trình một cách có hệ thống. Bước đầu tiên là liệt kê quy trình có chi phí lớn như đặt hàng, duyệt chi, giao nhận, chăm sóc khách, rồi ghi lại các bước, người thực hiện và thời gian.
Với mô hình quản trị này, nhiều khi chỉ cần bỏ bớt bước duyệt thừa hoặc rút ngắn đường đi của chứng từ là đã tiết kiệm đáng kể, trước cả khi mua phần mềm.
Tự động hóa và ERP trong mô hình quản trị này giúp giảm thao tác thủ công
Theo Bizzi, các công nghệ như ERP và AI có thể tự động hóa quá trình phân tích chi phí và đưa ra các dự báo, giúp doanh nghiệp ra quyết định nhanh và chính xác hơn. Bài này cũng nêu doanh nghiệp có thể tối ưu quy trình sản xuất và vận hành để giảm chi phí.
Các ví dụ thực tế thường gặp: tự động hóa nhập liệu hóa đơn, nhắc việc, duyệt chi theo ngưỡng, đồng bộ tồn kho và đối chiếu công nợ. Đây là các việc lặp lại nhiều, ít cần phán đoán.
Chi phí đầu tư phần mềm, đào tạo và thay đổi thói quen có thể lớn. Do đó nên chọn một quy trình thí điểm, tính thời gian tiết kiệm được và so với chi phí trước khi mở rộng.
Rủi ro của mô hình quản trị này: tự động hóa một quy trình tồi chỉ làm lỗi nhanh hơn
Với mô hình quản trị quy trình, nếu có nhiều bước thừa mà đem tự động hóa ngay, bạn sẽ có một quy trình tồi chạy nhanh hơn. Vì vậy, thứ tự hợp lý là đơn giản hóa trước, tự động hóa sau. Đây là nguyên tắc chung của chúng tôi.
Cần lưu ý vấn đề dữ liệu và bảo mật, nhất là khi hệ thống chứa thông tin khách hàng và người lao động. Doanh nghiệp cần tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, có hiệu lực từ 1/1/2026.
Ngoài ra, tự động hóa ảnh hưởng đến công việc của nhân viên. Hãy trao đổi sớm, đào tạo lại và bố trí công việc phù hợp, thay vì coi đó chỉ là cơ hội cắt giảm nhân sự.
Chọn và triển khai mô hình quản trị thông qua sự so sánh
Bảng so sánh định tính 5 mô hình quản trị tối ưu chi phí
Bảng dưới đây là đánh giá định tính của chúng tôi dựa trên các nguồn đã nêu, không phải số liệu đo lường. Hãy điều chỉnh theo thực tế doanh nghiệp.
| Mô hình quản trị | Nhắm vào chi phí nào | Cần dữ liệu gì | Mức độ phức tạp | Gợi ý bắt đầu |
|---|---|---|---|---|
| 1. Lean | Lãng phí trong quy trình (chờ đợi, tồn kho, làm lại) | Sơ đồ quy trình, thời gian từng bước | Thấp đến vừa | Vẽ dòng chảy một sản phẩm |
| 2. Lean Six Sigma | Sai lỗi, làm lại, biến động chất lượng | Dữ liệu lỗi và chất lượng | Vừa đến cao | Thí điểm một dây chuyền |
| 3. Ngân sách từ gốc (ZBB) | Chi tiêu hành chính, chi phí gián tiếp | Số liệu chi tiêu theo hạng mục | Vừa | Thí điểm một nhóm chi phí |
| 4. Tính chi phí theo hoạt động (ABC) | Chi phí gián tiếp bị chia đều, sản phẩm lãi lỗ ẩn | Dữ liệu kế toán chi tiết theo hoạt động | Vừa đến cao | Thí điểm một dòng sản phẩm |
| 5. Quản trị quy trình và tự động hóa | Thao tác thủ công, độ trễ, sai sót nhập liệu | Mô tả quy trình, khối lượng giao dịch | Vừa đến cao | Chọn một quy trình lặp lại nhiều |
Lời khuyên: Nên kết hợp các mô hình quản trị theo giai đoạn thay vì làm tất cả cùng lúc
Gợi ý của chúng tôi: giai đoạn 1 để hiểu chi phí (ABC hoặc rà soát chi tiêu), giai đoạn 2 giảm lãng phí và sai lỗi (Lean, Lean Six Sigma), giai đoạn 3 kiểm soát chi tiêu định kỳ (ZBB), giai đoạn 4 tự động hóa các quy trình đã tinh gọn (BPM và công nghệ).
Thứ tự các mô hình quản trị này có thể thay đổi. Nếu bạn là doanh nghiệp dịch vụ, có thể bắt đầu bằng quy trình và chi tiêu thay vì sản xuất. Điều quan trọng là mỗi giai đoạn có chỉ số đo rõ ràng.
Hãy đặt mục tiêu theo chỉ số cụ thể như chi phí trên mỗi đơn hàng, tỷ lệ lỗi, thời gian xử lý hoặc chi phí hành chính trên doanh thu, thay vì chỉ nói “giảm chi phí 10%”.
Nếu muốn trang bị thêm kiến thức quản trị tài chính, vận hành và chiến lược cho doanh nghiệp, bạn có thể tham khảo nội dung tại Doanh Nhân, nơi tập trung vào kiến thức thực chiến cho doanh nhân.
Tóm lại, 5 mô hình quản trị gồm Lean, Lean Six Sigma, ngân sách từ gốc, tính chi phí theo hoạt động và quản trị quy trình kết hợp tự động hóa mỗi mô hình giải quyết một loại chi phí khác nhau. Không có mô hình nào là viên đạn bạc, và hiệu quả phụ thuộc vào dữ liệu, kỷ luật triển khai và sự tham gia của nhân viên.
Hãy bắt đầu bằng việc hiểu chi phí thật của mình, thí điểm trên phạm vi nhỏ, đo bằng chỉ số cụ thể và nhân rộng khi có kết quả. Các con số tiết kiệm nêu trong bài đến từ nguồn tư vấn và báo chí, không phải cam kết cho mọi doanh nghiệp, nên cần đối chiếu với tình hình thực tế. Nội dung mang tính tham khảo, không phải tư vấn quản trị hay tài chính chuyên sâu.

Nguồn tham khảo về mô hình quản trị
-
- McKinsey – Five myths (and realities) about zero-based budgeting
- TCVN – Six Sigma trong doanh nghiệp Việt: Từ lý thuyết đến thực tiễn triển khai
- Kiến thức 247 – Quản trị chi phí: từ “cắt giảm” sang “tối ưu hóa chiến lược”
- Lạc Việt – Phân tích chi phí doanh nghiệp có những loại nào? Phương pháp, mô hình tối ưu
- Bizzi – Quản trị chi phí kinh doanh: Hướng dẫn chi tiết và hiệu quả cho doanh nghiệp
- Oris Solutions – Kiểm soát chi phí vận hành theo mô hình Zero-based Budgeting
- ResearchGate – Lý thuyết và mô hình kế toán quản trị chi phí: Tổng quan tài liệu nghiên cứu
- Thời báo Tài chính Việt Nam – Kỳ vọng chi phí lãi vay trước nhịp giảm lãi suất